کانال روانشناسی تلگرام یک فراکاو
اختلالات روانشناسیاسترساضطرابشیوه های درمانیمباحث اجتماعیمقالات فارسی روانشناسی

زار ؛ از بادهایی که سیاه‌پوستان را روانی می‌کند، چه می دانید؟ {به همراه کلیپ}

ارواح و به خصوص “ارواح خبیث” همچون تارهایی نامریی زندگی سیاهان و ساحل‌نشینان حاشیه خلیج فارس را تحت کنترل خود دارند. ارواح از نیروی مافوق بشری برخوردارند و انسان علاوه بر نیروی جسمی به قدرت دیگری نیازمند است تا بتواند با آنها مقابله کند و در این زمان نیروهای مافوق‌طبیعی به یاری انسان می‌آیند و به شیوه‌های مختلف چون دعاها، تلاوت آیات قرآن، آهنگها و آوازهای جمعی ارواح را از تن بیمار خارج میکنند و او را از مرگ نجات میدهند.
مردم محلی پزشک شهری و درمان علمی‌اش را به کار نمی‌گیرند و تنها معالجه با دستهای شفابخش باباها و ماماهای پیر را موثر میدانند. اعتقاد بر این است که تعدادی از این ارواح خبیث همراه با مهاجرت سیاه‌پوستان در دوران برده‌داری از آفریقا به جنوب ایران آمده‌اند و گروهی نیز در تمام طول تاریخ همراه با ساکنان اصلی این سرزمین زندگی کرده‌اند. تمام موجوداتی که به چشم نمی‌آیند، “باد” و “هوا” هستند، بادهایی که می‌توانند خوب و بد، مسلمان و کافر، صاف و ناصاف و بینا و نابینا باشند. اگر کسی گرفتار یکی از این بادها شود و بتواند رهایی یابد به جرگه “اهل هوا” درمی‌آید. جادو درمانگر با استفاده از نیروی مافوق‌طبیعی خود، بیماران بادزده را درمان و آنها را به گروه اجتماعی جدیدی وارد می‌کند. بیمار مانند درمانگرش هویت اجتماعی تازه‌ای می‌یابد و ممکن است روزی یک بابا یا ماما شود.

مراسم زار

از دیدگاه روانشناسی، برخی از علائم بادزدگی نشانه‌ای از جنون یا طبیعت هیستریک تعریف شده است و این علائم احتمالا از اختلالها و واکنش‌های روانی فرد در برابر فشارها و تنش‌های ناشی از وضعیت اجتماعی او ناشی می‌شود. آیین زار به عنوان جایگزینی برای توضیحات روانشناختیمتعارف، نوعی تفسیر از بیماری در اختیار می‌گذارد که علم توان معالجه آن را ندارد.

موضوع “زار” در ادبیات انسان شناسی ایران، نخستین بار در اثر غلامحسین ساعدی (۱۳۵۵) مورد بحث قرار گرفت. اهل هوا نخستین کتابی بود که در قالب یک مونوگرافی به گزارش این موضوع در ایران پرداخت. کتاب زار و باد و بلوچ از علی ریاحی (۱۳۵۶) گزارشی فشرده از نمونه‌های آیین زار در سیستان و بلوچستان به دست می‌دهد. محمدرضا درویشی به بررسی جنبه موسیقایی این آیین در آثار خود پرداخت. یکی از تحلیلی‌ترین مقالات در زمینه بررسی آیین زار به علی بلوکباشی در نامه انسان‌شناسی تعلق دارد که ساختار هویت را در آیین زار به بحث نهاده است.

مراسم زار در جنوب ایران

آنچه را که امروزه نتیجه فعالیت‌های مغزی می دانیم، در روزگاران گذشته معلول قدرت‌های مافوق‌طبیعی تعریف می شد. “بدی” و بیماری نتیجه تسخیر “ارواح خبیثه” و درمان آن منحصر به خارج کردن آن ارواح از بدن شخص مبتلا بود، این کار از طریق نیایش، خواهش، تضرع، احترام، نذورات، ارعاب، اعتراف و سرانجام دلجویی از خدایان، طی مراسمی ویژه انجام می‌گرفت.  گروهی دیگر بر این باور بودند که بیماران روانی از یک نوع تقدس و نظرکردگی برخوردار هستند و مداخله ممکن است موجب آسیب دیدن فرد دخالت کننده شود. به مرور زمان با تجربه های مداوم و پیدایش اعتقادات گوناگون، توجیهاتی در زمینه شناخت و درمان بیماری‌ها به وجود آمد.

در میان اهل هوا در جنوب ایران، هر بادی جادو ـ پزشک خاص خود را دارد که به نام آن باد خوانده می‌شود. مثل بابازار، مامازار، بابانوبان و مامانوبان. برخی از این جادو ـ درمانگران با چند باد مختلف ارتباط دارند و می‌توانند آنها را تسخیر و رام کنند. در میان باباها و ماماها نوعی سلسله مراتب برقرار است که منزلت هر یک بر اساس آن در جمع اهل هوا آشکار می‌شود. مرتبه هر بابا یا ماما به شمار خون‌های قربانی‌هایی که در مجالس جن‌زدایی خورده است، شمار خیزران‌هایی که در اختیار دارد و همچنین تعداد و قدرت و بزرگی ارواحی که او را تسخیر کرده‌اند بستگی دارد. این موارد درجه قدرت جادویی، تجربه و توفیق بابا یا ماما را در تسخیر و رام کردن بادها، به خصوص بادهای شریر، نشان می‌دهد. درمانگران برای احضار باد یا روح حلول‌کرده در بیمار و فرونشاندن رفتارهای هیجان‌آمیز، نابهنجار و اضطراب شدید بیمار مراسمی آئینی برپا می‌کنند (ساعدی، ۱۳۵۵).

مراسم زار در خارک

مردم جنوب و جنوب شرقی ایران، به ویژه مردم بندرها و جزایر خلیج فارس ارواح و اجنه را به صورت باد می‌پندارند و معتقدند که باد یا جن ـ باد، در درون جسم آدمیزادگان می‌رود و آنان را تسخیر و گرفتار و به اصطلاح “باد زده” و “هوایی” می‌کند. بادها بنابر حوزه جغرافیایی، شکل، ویژگی و شیوه عمل به چند گروه تقسیم می‌شوند. ساعدی بادهای پراکنده در سواحل و جزایر خلیج فارس را به هفت گروه، باد زار، باد نوبان، باد مشایخ، باد جن، باد پری، باد دیو و باد غول (۱۳۵۵) و ریاحی بادهای پراکنده در بلوچستان را به پنج گروه، زارها، بادها، جنها، دیوها و مشایخ (۱۳۵۶) تقسیم می‌کند. کسانی را که یک یا چند بار به تسخیر این بادهای جادویی و بیماری‌زا درآمده و درمان شده‌اند، اصطلاحاً “اهل هوا” می‌نامند. اهل هوا در تمام عمر، این بادهای رام‌شده را با خود دارند و وسیله ارتباطی آنها هستند. اهل هوا تا زمانی که خواسته‌ها و نیازهای این بادها را برآورده می‌کنند، در امان هستند.

شباهت‌های بسیار بین اعتقاد به زار و نحوه برگزاری این مراسم در کشورهای مختلفی مانند ایران، سودان، اتیوپی، مصر و عربستان وجود دارد کشورهایی که در حال حاضر و گاه حتی در گذشته فاقد مرزهای مشترک جغرافیایی بوده‌اند و در عصر حاضر نیز الزاماً رابطه نزدیک فرهنگی، سیاسی و اجتماعی با هم ندارند. حضور غالب سیاهپوستان در قالب رهبران زار و نیز مبتلایان آن، این اندیشه را قوت می‌بخشد که زار از یک نقطه شروع و به مناطق دیگر انتقال یافته است . مدارک و شواهد موجود حاکی از آن است سیاهپوستان آفریقایی که به عنوان برده به جزیره خارک آمده بودند آغازگر مراسم زار بوده‌اند، مراسم با لحن موسیقایی، همراه با سازها و اعتقادات خاص سیاهپوستان به نوعی با فرهنگ و باورهای ساکنان جزیره آمیخته و در کنار دیگر مراسم خارک از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شده است.

مراسم جن

ویدئو:
برای تماشای ویدئو مراسم زار اینجا کلیک نمایید.

منابع:
درویشی، محمدرضا (1384). دایره‌المعارف سازهای ایرانی، جلد دوم، چاپ اول، تهران، نشر ماهور.

ریاحی، علی (۱۳۵۶). زار، باد، بلوچ، تهران، انتشارات طهوری.

ساعدی، غلامحسین(۱۳۵۵). اهل هوا، چاپ دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر.

پیشنهاد یک‌فراکاو:

برچسب ها
نمایش بیشتر

یک‌فراکاو

دانش‌آموخته رشته روانشناسی هستم و از سال ۱۳۸۵ تاکنون در یک‌فراکاو بوده‌ام. هم‌چنین علاقه‌ زیادی به دنیای وب و اینترنت دارم. زندگی و بودن در لحظه اکنون را دوست دارم.خیام: از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن